شبهه اول: ترس و فرار پیامبر صلی الله علیه و اله و سلم از حضرت جبرئیل علیه السلام
عناوین مورد بحث در این مطلب:
شبهه اول: ترس و فرار پیامبر از حضرت جبرئیل
مستند شبهه در صحیحین
پاسخ شارحان صحیحین به شبهه
نقد پاسخها
سؤالات بی پاسخ
نقد سندی
به ادامه مطلب بروید
فهرست مطالب پایاننامه (کلیک کنید)
مدخل
در بررسی و نقد آرای مستشرقان شناخت آرای اهل سنت در آن زمینه، و در نهایت تطبیق بین آندو بایسته است؛ این کار هم میتواند در بهدست آوردن ریشه طرح شبهه به محقق کمک کند و هم در پاسخ و نقد شبهه راه گشا باشد؛ و به اثبات رساند که بنیانهای فکری اسلامشناسان و مطالعات آنان بر اساس مکتب خلفا و منابع اهل سنت شکل گرفته است؛ لذا در این فصل به بررسی و نقد شبهاتی میپردازیم که از طرفی نسبت به مسأله وحی و آغاز بعثت پیامبر9 مطرح شدهاند و از طرف دیگر، زمینه آنها در صحیحین موجود باشد؛ و حتی در مواردی خود مستشرقی که شبهه را مطرح نموده آن را مستند به صحیحین میکند .
با این نگاه تعداد چنین شبهاتی به چهار شبهه میرسد. هرچند تعداد شبهات مستشرقان در مسأله وحی با بررسی سایر کتب حدیثی و غیر حدیثی اهل سنت بیش از این است؛ اما محور این رساله در بررسی شبهات، دو کتاب حدیثی بسیار مهم اهل سنت، یعنی صحیحین است.
چگونگی بررسی هم بر این اساس خواهد بود که بعد از اشاره به اصل شبهه به بررسی روایات مرتبط با آن در صحیحین پرداخته، و بر اساس آن شبهه تبیین میشود، سپس با مطرح نمودن پاسخهای شارحان صحیحین، یا سایر بزرگان اهل سنت، به ردّ شبهه پرداخته میشود، و در موارد لازم، پاسخ آنان مورد نقد قرار میگیرد.
شبهه اول: ترس و فرار پیامبر (ص) از حضرت جبرئیل
یکی از شبهاتی که مستشرقان در مسأله وحی مطرح کردهاند، ترس و به دنبال آن فرار پیامبر9 از حضرت جبرئیل است. برای نمونه مونتگمری وات چنین مینویسد:
برای فردی که در قرن هفتم در شهر دورافتادهای مانند مکه زندگی میکرد، پیدا شدن این ایمان که از جانب خدا به پیامبری مبعوث شده شگفتانگیز است. پس جای تعجب نیست اگر میشنویم که محمد را ترس و شبهه فراگرفت. در اینباره شواهدی در قرآن و احادیث مربوط به زندگی او یافت میشود و معلوم نیست چه وقت اطمینان حاصل کرد خدا او را از یاد نبرده است.
او در ادامه چنین مینویسد:
ترس دیگر او ترس از جنون بود؛ زیرا عرب در آن زمان معتقد بودند که اینگونه اشخاص در تصرف ارواح یا جن هستند. [1]
وات در صدد القاء این شبهه است که با استناد به شواهدی از آیات و روایات باید گفت پیامبر9 از مواجهه با حضرت جبرئیل و ایمان به نبوت خود ترس و تردید داشته است؛ زیرا پیامبر9 گمان میکرد با جن یا ارواح مواجه است. از این رو، بین شیطانی یا وحیانی بودن الهامات و شخصی که با ایشان مواجه شده مردد بودند و چون اتهام جنون برای ایشان خیلی سنگین بود، از حضرت جبرئیل که او را جن یا شیطان میپنداشتند، فرار کردهاند.
مستند شبهه در صحیحین
وات برای اثبات سخن خود به آیات و روایاتی استشهاد کرده است. بررسی آیات مورد استناد وی از بحث ما خارج است از این رو به بررسی روایاتی میپردازیم که وی از صحیحین به آنها استناد کرده است. مجموعه این روایات را میتوان به دو دسته تقسیم نمود که هرکدام ترس و فرار بار اول یا دوم را حکایت میکنند.
نمونهای از روایات حاکی از ترس و فرار بار اول:
عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِینَ أَنَّهَا قَالَتْ: أَوَّلُ مَا بُدِئَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیهِ وَسَلَّمَ مِنْ الْوَحْی الرُّؤْیا الصَّالِحَةُ فِی النَّوْمِ فَکَانَ لَا یرَى رُؤْیا إِلَّا جَاءَتْ مِثْلَ فَلَقِ الصُّبْحِ ثُمَّ حُبِّبَ إِلَیهِ الْخَلَاءُ وَکَانَ یخْلُو بِغَارِ حِرَاءٍ فَیتَحَنَّثُ فِیهِ وَهُوَ التَّعَبُّدُ اللَّیالِی ذَوَاتِ الْعَدَدِ قَبْلَ أَنْ ینْزِعَ إِلَى أَهْلِهِ وَیتَزَوَّدُ لِذَلِکَ ثُمَّ یرْجِعُ إِلَى خَدِیجَةَ فَیتَزَوَّدُ لِمِثْلِهَا حَتَّى جَاءَهُ الْحَقُّ وَهُوَ فِی غَارِ حِرَاءٍ فَجَاءَهُ الْمَلَکُ فَقَالَ اقْرَأْ قَالَ مَا أَنَا بِقَارِئٍ قَالَ فَأَخَذَنِی فَغَطَّنِی حَتَّى بَلَغَ مِنِّی الْجَهْدَ ثُمَّ أَرْسَلَنِی فَقَالَ اقْرَأْ قُلْتُ مَا أَنَا بِقَارِئٍ فَأَخَذَنِی فَغَطَّنِی الثَّانِیةَ حَتَّى بَلَغَ مِنِّی الْجَهْدَ ثُمَّ أَرْسَلَنِی فَقَالَ اقْرَأْ فَقُلْتُ مَا أَنَا بِقَارِئٍ فَأَخَذَنِی فَغَطَّنِی الثَّالِثَةَ ثُمَّ أَرْسَلَنِی فَقَالَ: )اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَرَبُّکَ الْأَکْرَمُ( فَرَجَعَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیهِ وَسَلَّمَ یرْجُفُ فُؤَادُهُ فَدَخَلَ عَلَى خَدِیجَةَ بِنْتِ خُوَیلِدٍ رَضِی اللَّهُ عَنْهَا فَقَالَ زَمِّلُونِی زَمِّلُونِی فَزَمَّلُوهُ حَتَّى ذَهَبَ عَنْهُ الرَّوْعُ فَقَالَ لِخَدِیجَةَ وَأَخْبَرَهَا الْخَبَرَ لَقَدْ خَشِیتُ عَلَى نَفْسِی فَقَالَتْ خَدِیجَةُ کَلَّا وَاللَّهِ مَا یخْزِیکَ اللَّهُ أَبَدًا إِنَّکَ لَتَصِلُ الرَّحِمَ وَتَحْمِلُ الْکَلَّ وَتَکْسِبُ الْمَعْدُومَ وَتَقْرِی الضَّیفَ وَتُعِینُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَق فَانْطَلَقَتْ بِهِ خَدِیجَةُ حَتَّى أَتَتْ بِهِ وَرَقَةَ بْنَ نَوْفَلِ بْنِ أَسَدِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى ابْنَ عَمِّ خَدِیجَةَ - وَکَانَ امْرَأً تَنَصَّرَ فِى الْجَاهِلِیَّةِ، وَکَانَ یَکْتُبُ الْکِتَابَ الْعِبْرَانِىَّ، فَیَکْتُبُ مِنَ الإِنْجِیلِ بِالْعِبْرَانِیَّةِ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ یَکْتُبَ، وَکَانَ شَیْخًا کَبِیرًا قَدْ عَمِىَ - فَقَالَتْ لَهُ خَدِیجَةُ یَا ابْنَ عَمِّ اسْمَعْ مِنَ ابْنِ أَخِیکَ . فَقَالَ لَهُ وَرَقَةُ یَا ابْنَ أَخِى مَاذَا تَرَى فَأَخْبَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ - صلى الله علیه وسلم - خَبَرَ مَا رَأَى . فَقَالَ لَهُ وَرَقَةُ هَذَا النَّامُوسُ الَّذِى نَزَّلَ اللَّهُ عَلَى مُوسَى - صلى الله علیه وسلم - یَا لَیْتَنِى فِیهَا جَذَعًا، لَیْتَنِى أَکُونُ حَیًّا إِذْ یُخْرِجُکَ قَوْمُکَ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ - صلى الله علیه وسلم - أَوَمُخْرِجِىَّ هُمْ . قَالَ نَعَمْ، لَمْ یَأْتِ رَجُلٌ قَطُّ بِمِثْلِ مَا جِئْتَ بِهِ إِلاَّ عُودِىَ، وَإِنْ یُدْرِکْنِى یَوْمُکَ َنْصُرْکَ نَصْرًا مُؤَزَّرًا . ثُمَّ لَمْ یَنْشَبْ وَرَقَةُ أَنْ تُوُفِّىَ وَفَتَرَ الْوَحْىُ [ فَتْرَةً حَتَّى حَزِنَ النَّبِىُّ - صلى الله علیه وسلم -].[2]
از عایشه أمالمؤمنین روایت شده که اولین و نخستین نوع وحی بر رسول خدا که درود و سلام خدا بر او باد، که نبوت و رسالت با آن شروع شد، رؤیای صادقه بود. پیامبر ابتدا هر خوابی که میدید مانند سپیده صبح اتفاق میافتاد. سپس رسول خدا به خلوت و انزوا علاقهمند شد. آن حضرت در غار حرا به خاوت مینشست و چند روز و شب پشت سر هم به عبادت مشغول میشد بدون اینکه به خانوادهاش برگردد و غذای این چند روز را به همراه داشت و وقتی زاد و توشهاش تمام میشد نزد خدیجه مراجعت مینمود و غذای چند روز دیگر را تهیه میکرد ( و به غار میرفت و مشغول تفکر و عبادت میشد و این وضع ادامه داشت) تا اینکه دستور حق و فرشته وحی در حالیکه در غار حرا به سر میبرد از راه رسید. فرشته وحی به پیامبر گفت: بخوان. پیامبر گفت: همانا من خواندن بلد نیستم. پیامبر اضافه کرد: فرشته وحی مرا گرفت (به آغوش کشید) و به شدت فشرد تا اینکه طاقتم سر رفت سپس مرا رها کرد و دوباره گفت: بخوان، گفتم نمیتوانم بخوانم. برای دومینبار مرا گرفت (و به سوی خود کشید) و به شدت فشرد تا اینکه حوصلهام سر رفت. سپس مرا رها کرد و گفت: بخوان، گفتم من خواندن بلد نیستم. برای سومینبار مرا گرفت و به شدت تحت فشار قرار داد، سپس رهایم کرد و گفت: بخوان به نام پروردگاری که آفرید. آفرید انسان را از کرمهای ریز و کوچک، بخوان (و بدان که) پروردگار تو کریمترین کریمان است. پیامبر در حالیکه قلبش از خوف میتپید (یا در حالیکه میان کتف و گردنش میلرزید) با آن آیات به خانه بازگشت و نزد خدیجه دختر خویلد رضی الله عنها آمد و گفت: مرا در جامه بپیچید، مرا در جامه بپیچید. پیامبر را در جامه پیچیدند تا اینکه خوف و ترس وی برطرف شد، آنگاه به خدیجه ماوقع را تعریف کرد و گفت به خدا قسم جان خود را در خطر دیدم، خدیجه در پاسخ گفت: نه هیچ اتفاقی نمیافتد و خداوند شما را خوار نمیکند (آبروی شما را حفظ میکند) چه اینکه همانا تو صله رحم میکنی و بر ضعیفان و یتیمان کمک مینمایی و بر مردم بخشش داری و مهماننواز هستی و در حوادث روزگار مردم را مساعدت میکنی؛ سپس خدیجه پیامبر را نزد ورقه فرزند نوفل فرزند اسد فرزند عبدالعزی، پسر عموی خدیجه برد، او مردی بود که در جاهلیت نصرانی شده بود، و به (لغت) عبری مینوشت، و قسمتهائی از انجیل را که مورد رضایت خدا بود به عبری کتابت میکرد، او پیرمردی نابینا بود، خدیجه به او گفت ای پسر عمو به سخنان برادرزادهات گوش کن، ورقه از پیامبر پرسید ای برادرزادهام چه دیدهای، پیامبر - که درود و سلام خدا بر او باد - (جریان) آنچه را دیده بودند نقل نمودند، ورقه گفت این همان فرشتهای است (جبرئیل) که بر موسی- صلى الله علیه وسلم - نازل میشد؛ ای کاش در ایام نبوت تو نیرومند باشم، و ای کاش زنده باشم در زمانی که قومت تو را (از شهرت) بیرون میکنند، پس پیامبر – که درود و سلام خدا بر او باد - فرمودند آیا قومم مرا بیرون میکنند؟ (ورقه) گفت: بله.[3] چرا که هیچ کس چیزی مثل آنچه تو آوردهای را (بر این مردم) عرضه نکرده، مگر اینکه مورد اذار و اذیت قرار گرفته، و اگر دوران (دعوت) تو را درک کنم به نحو شایستهای تو را یاری خواهم نمود؛ زمان زیادی نگذشت که ورقه از دنیا رفت و تا مدتی وحی قطع شد که پیامبر را اندوهگین نمود.
در روایت مذکور و تکرارهای آن در صحیحین، سه عبارت است که تصریح به شدت ترس دارند:
عبارت اول: "یرجف فؤاده". یرجف از ماده "رَجَفَ " به معنای اضطراب شدید است.[4] شارحان صحیحین این عبارت را چنین معنا میکنند: "لرزش و اضطراب شدید قلب."[5]
در بعضی نقلها "ترجف بوادره" ذکر شده. "بوادر" جمع "بادرة" به معنای گوشت میان کتف و گردن است.[6] قسطلانی از ابنبرّی نقل میکند که بادرة بین کتف و گردن را گویند به این معنا که اختصاص به عضو واحدی ندارد.[7] یعنی اینکه اضطراب سراسر وجودشان را فرا گرفته بود.
عبارت دوم: "حتی ذهب عنه الروع". "روع" به معنای فزع و بیتابی[8] است. (تا بیتابی و هراس او برطرف شود.)
عبارت سوم: "لقد خشیت علی نفسی". عینی حرف "ل" و "قد" را در اینجا دال بر تأکید معنای خشیت میداند[9] و میگوید "ل" جواب قسم محذوف است یعنی عبارت چنین بوده است: "والله لقد خشیت."[10] در مورد اینکه مقصود از "خشیت" ترس از چه چیز است، نظریات متفاوتی وجود دارد:
1) ملا علی قاری معتقد است که مقصود از خشیت در جمله "والله لقد خشیت علی نفسی"، ترس از جنون است؛[11] روایتی هم در این زمینه حماد بن سلمه از پیامبر 9 نقل میکند که فرمودند ترسیدم که جنون بر من عارض شده باشد.[12]
2) از دیدگاه ابن حجر[13] و کاندهلوی[14] مقصود از این جمله مرگ از شدت رعب و وحشت است.
3) ابن ابی حمزه این نظر را ظاهرتر میداند که مقصود، ترس از کهانت است.[15]
4) سیوطی نقل میکند که مقصود ترس از بیماری است.[16]
آنچه از کلمات لغتشناسان برجسته مانند ابنفارس و اکثر شارحان صحیحین به دست میآید این است که ترس و وحشت شدید پیامبر9 نسبت به جانشان بوده.
این روایات چنین شبههای را به وجود آورده که پیامبر9 (معاذالله) نسبت به شخص حضرت جبرئیل و پیام او در جهل کامل به سر میبردهاند لذا منجر به وحشت از او و تردید در وحیانی یا شیطانی بودن پیام او میشود.
پاسخ شبهه
شارحان صحیحین برای رفع این شبهه پاسخهای متعددی در توجیه معنای عبارت "لقد خشیت علی نفسی" مطرح نمودهاند که به بررسی آنها میپردازیم.
پاسخ اول: مقصود این نیست که پیامبر9 در اینکه آیا این فرد ملک و از جانب خداست یا شیطان، شک کردهاند بلکه (بسیاری از شارحان صحیحین میگویند:) جهت ترس پیامبر9 این بوده که نتواند بار سنگین رسالت و نبوت را تحمل کند. عبارتی که اکثر شارحان صحیحین عین یا مضمون آن را ذکر کردهاند چنین است:
لیس هو بمعنی الشک فیما آتاه من اللّه تعالی لکنه ربما خشی ان لایقوی علی مقاومة هذا الأمر و لا یقدر علی حمل أعباء الوحی؛[17]
ترس حضرت به معنای شک در آنچه از جانبخدا بر ایشان نازل شده، نمیباشد؛ بلکه چه بسا ترس (و وحشت) حضرت، به این دلیل بوده که نتوانند در برابر (سختیهای) این مسأله (نبوت) مقاومت نمایند؛ و قدرت بر عهده گرفتن وظیفه رسالت را نداشته باشند.
در نتیجه پیامبر9 آگاهی کامل داشتهاند که:
1- فرد مقابلشان حضرت جبرئیل است.
2- پیامش اعلام رسالت ایشان بوده.
چنانکه عینی به هر دو نکته تصریح دارد؛ او مینویسد:
قیل من أین علم رسول الله أن الجائی إلیه جبریل علیه الصلاة والسلام لا الشیطان وبم عرف أنه حق لا باطل أجیب بأنه کما نصب الله لنا الدلیل على أن الرسول صادق لا کاذب وهو المعجزة کذلک نصب للنبی دلیلا على أن الجائی إلیه ملک لا شیطان وأنه من عند الله لا من غیره؛[18]
پیامبر صلى اللّه علیه وسلم چگونه متوجه شدند که با حضرت جبرئیل ملاقات میکنند نه شیطان؟ و چگونه متوجه شدند آنچه را که با آن مواجهاند حقیقت است نه باطل؟ جواب این است که چنانکه خدا به وسیله معجزه، صحت نبوت پیامبر را بر ما آشکار میکند، برای پیامبر هم دلیلی قرار میدهد که ملاقات کننده با ایشان ملک و از جانب خداست است نه شیطان و از جانب غیر خدا.
نقد:
این توجیه با متن روایت در تعارض است؛ زیرا:
1- در اواخر روایت با سؤالی از جانب پیامبر9 برخورد میکنیم که به هیچ وجه با این توجیه شارحان قابل جمع نیست. آن سؤال، جمله پر از ابهام "أو مخرجیّ هم؟" است. جواب سادهای که ورقه در برابر آن میدهد (که تو آیینی میآوری که اصلاً با اعتقادات این قوم سازگاری ندارد)، نشان میدهد که پیامبر9 از مسئولیتی که میبایست عهدهدار آن شوند و حتی از بنیادیترین مسأله آن یعنی توحید هیچ آگاهی ندارند.
2- اگر وحشت پیامبر9 از عهدهدار شدن چنین مسئولیتی باشد چرا بر اساس متن صریح روایت از فترة وحی این مقدار محزون میشوند. وحشت پیامبر9 در پذیرش وحی بعد از ملاقات اول، از دو حالت خارج نخواهد بود:
حالت اول اینکه نظر (وحشت) ایشان تغییر ننموده، که در این صورت باید از فترة وحی خوشحال هم باشند.
حالت دوم اینکه نظرشان تغییر کرده و آماده پذیرش نبوّتند لذا از فترة وحی محزونند. این حالت صحیح نیست زیرا با روایات دیگر که ترس بعد از فترة وحی را حکایت میکنند در تنافی است.
نمونهای از روایات حاکی از ترس و فرار بار دوم:
...أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِی صَلَّى اللَّهُ عَلَیهِ وَسَلَّمَ یقُولُ ثُمَّ فَتَرَ عَنِّی الْوَحْی فَتْرَةً فَبَینَا أَنَا أَمْشِی سَمِعْتُ صَوْتًا مِنْ السَّمَاءِ فَرَفَعْتُ بَصَرِی قِبَلَ السَّمَاءِ فَإِذَا الْمَلَکُ الَّذِی جَاءَنِی بِحِرَاءٍ قَاعِدٌ عَلَى کُرْسِی بَینَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فَجُئِثْتُ مِنْهُ حَتَّى هَوَیتُ إِلَى الْأَرْضِ فَجِئْتُ أَهْلِی فَقُلْتُ زَمِّلُونِی زَمِّلُونِی فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى )یا أَیهَا الْمُدَّثِّرُ قُمْ فَأَنْذِرْ( إِلَى قَوْلِهِ )وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ(؛[19]
پیامبر درباره فاصله افتادن بعد از وحی اول صحبت میکردهاند: در حالی که راه میرفتم صدایی را از آسمان شنیدم به آسمان نگاه کردم ناگهان همان ملکی را دیدم که به غار حرا آمده بود. دیدم بر تختی بین آسمان و زمین نشسته بود از شدت ترس بیتاب شدم تا آنکه به زمین خوردم سپس به سراغ خانوادهام آمدم و گفتم مرا بپوشانید مرا بپوشانید. مرا پوشانیدند سپس این آیه نازل شد که )یا ایها المدثر فم فأنذر( تا )و الرجز فاهجر(.
عین این روایت یا مضامین نزدیک به آن با سندهای متفاوت در ابواب متعدد صحیحین تکرار شده[20] و به جای کلمه "جئثت"،[21] در روایات دیگر این تعابیر آمده: "ففرقت منه"، "فرعبت منه" یا "فجئثت منه رعبا". در روایت تصریح دارد که پیامبر9 آن ملک را شناختند اما باز هم تا اندازهای از او ترسیدهاند که در هنگام فرار به زمین افتادهاند، و به جای آنکه ملاقات مرتبه اول (معاذالله) باعث رفع جهل و عدم شناخت شخصیت و پیام حضرت جبرئیل شود، باز هم همان حالات را در مواجهه دوم مشاهده میکنیم و این برخورد دوم بیشتر جای سؤال و شبهه دارد. در حالیکه میبینیم اکثر شارحان صحیحین در تفسیر و توضیح این روایات به ترجمه بعض لغتها اکتفا کرده و به شبهات و سؤالات پیرامون آنها نپرداختهاند.
نتیجه اینکه روایت تصریح دارد که "خشیت علی نفسی"، یعنی بر جانم ترسیدم[22] و از ملاقات با جبرئیل ترسیدم کشته شوم.[23]
نکته جالب توجه آن است که ابنحجر عسقلانی معنای موت را در خشیت ترجیح داده و این
پاسخ اول را قبول ندارد و به آن نمیپردازد[24] با اینکه نووی قبل از او این پاسخ را ارائه کرده بود.[25]
پاسخ دوم: ابنحجر عسقلانی برای توجیه عبارت "لقد خشیت علی نفسی" به نقل از اسماعیلی چنین میگوید:
خواست الهی بر این تعلق گرفته که هر زمان برای صلاح و مصلحت انسانها امری خطیر و مهم را در نظر گرفته باشد و بخواهد آن را به خلق اعلام کند ابتدا مقدمهسازی کرده تا تقدیرات الهی با طبیعت انسانها آرام آرام مأنوس شود سپس آن را اعلام میکند و رؤیاهای صادقه و علاقه به خلوت گزیدن و تعبد و به یاد خدا بودن مقدمه نبوت بود و زمانی که ملک مقرب پروردگار به سوی پیامبر میآید و ناگهان پیامبری و رسالت عظیم را به او اعلام میکند از آنجا که این نوع پیشآمد خلاف عادت و طبیعت بشر است طبیعت بشری او نتوانست در مرحله اول آن را بپذیرد، در آن لحظه توان فکر کردن هم نداشت؛ چراکه نبوت باعث انقلاب در ذات فرد نمیشود. لذا جای تعجب نیست که میبینیم همین طبیعت بشری او را در ملاقات با ملک مقرب خداوند بیتاب میکند و با دور شدن از ملک، خود را نزد همسرش میرساند که با او ألفت و أنس دارد و جریان را تعریف میکند و همسرش ترس او را بیدلیل میداند تا به تدریج زمینه پذیرش ملاقات با ملک برای او فراهم گردد.[26]
نویسنده توفیق الباری شرح فارسی بر صحیح بخاری هم، برای پاسخ، دو بیت شعر آورده:
نابرده رنج گنج میسر نمیشود مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد
قدر عافیت را کسی داند که به مصیبتی گرفتار آید[27]
نقد:
1- با توجه به اینکه این ملاقات حضرت جبرئیل با پیامبر9، به تصریح همین روایت و به اعتقاد جمهور عالمان اهل سنت[28]، آغاز نبوت حضرت است؛ این نسبت که پیامبر9 در مواجهه اول از شدت ترس، توان فکر کردن هم نداشتند، نقص بزرگی است زیرا چنانکه در روایت اشاره دارد اگر ورقه یا حضرت خدیجه به جای پیامبر9 میبودند چنین ضعفی از خود نشان نمیدادند. به عبارت دیگر، اگر پیامبر9 به درجهای رسیده بودند که وظیفه رسالت و نبوت بر دوش ایشان گذاشته شود، پس این اندازه ضعف و ناتوانی دیگر چیست؟ و اگر به این درجه نرسیده بودند چرا به ایشان اعلام پیامبری میشود؟
2- اگر هر امر مهمی نیاز به مقدمهسازی دارد، این مقدمهسازی محدوده، مقدار و دفعاتش چه اندازه باید باشد؟ آیا اگر دوبار دیگر هم تکرار شود باز هم اسم آن را مقدمه میگذارید؟ (چنانکه تکرار هم شده)[29]
3- آنهمه پاکی باطن، اعمال صالح، رؤیاهای صادقه، خلوتگزینی در غار حرا و تأمل در آفرینش و نظام آن، که در همین روایت و سایر روایات به آنها تصریح شده[30]، هیچ مقدمیت نداشتند و کافی نبودند. لزوماً پیامبر9 باید حداقل دوبار آن هم به صورت شدید از حضرت جبرئیل بترسند تا زمینه فراهم شود.
4- ادعا شد چون مواجهه اول بوده پیامبر9 قدرت فکر کردن نداشتند، سؤال این است که قدرت فکر کردن در چه چیز را نداشتند؟
آیا در اینکه فردی که با ایشان مواجه شده ملک است یا شیطان یا جن؟ اینکه با نظریه مقدمهسازی سازگار نیست؛ زیرا این چگونه مقدمهایست که فرد نمیتواند تشخیص دهد با چه کسی و به چه دلیلی مواجه شده و بعد با گفته ورقه متوجه شود.
یا در اینکه پیام ملک چیست؟ این هم با روایت سازگار نمیباشد؛ زیرا حضرت جبرئیل با خواندن آن آیات شریفه (که متضمن یاد خداست) پیام و مقصود خود را به روشنی بیان کردهاند. لازمه پاسخ دوم این است که (معاذالله) دل پیامبر9 با شنیدن یاد خدا آن هم از زبان ملک مقرب او به جای اطمینان و آرامش یافتن دچار وحشت و اضطراب شده باشد.
5- در مورد پیامبری که اینچنین ضعف نشان میدهد و حتی توان فکر کردن را هم از دست میدهد، چه تضمینی وجود دارد که در سایر وظائف و رسالتهای خویش دچار چنین ضعفهایی نشده باشد، و نیازمند به هدایتهای حضرت خدیجه، ورقه و امثال آنها، نباشد.
6- ابن حجر که با پذیرش ضعف پیامبر9 در این جریان و ناگوار بودن این حادثه برای حضرت، به توجیه آن پرداخته، بالأخره علت این سستی را معین نکرده که معاذ الله ضعف و نقصان ایمان حضرت بوده یا اشتباه حضرت جبرئیل در نوع برخورد با پیامبر9.
سؤالات بی پاسخ
شارحان چند سؤال دربارۀ این حدیث را بدون پاسخ (صحیح) رها کردهاند که:
- چرا حضرت جبرئیل اینقدر در برخورد با پیامبر9 سختگیری کنند که به گفته ابن حجر پیامبر9 مرگ را در مقابل چشمانشان ببینند؟[31] و یا چگونه میتوان این فشار روحی و جسمی و اذیت شدید پیامبر9 توسط جبرئیل را پاسخ داد؟
- بین سه مرتبهای که حضرت جبرئیل پیامبر9 را به شدت تحت فشار جسمی و روحی قرار داده که طاقتشان را از دست دادهاند، چه تفاوتی وجود داشته که در مرتبه اول و دوم جبرئیل، جواب پیامبر9 را تصدیق نکرده است؟[32] با وجود این که تکرار شدن فشار جبرئیل، وحشت پیامبر9 را بیشتر میکرده، و از خود بیخود میشدهاند چرا در همان مرتبه اول پیام خود را ابلاغ نکرده است؟
- در مرتبه اول و دوم که جبرئیل چیزی بر پیامبر9 عرضه نکرده چگونه تحت آن فشارهای طاقتفرسا پیامبر9 را امر به خواندن میکرده است؟[33]
نقد سندی
درباره سند حدیث به دو نکته اشاره میکنم:
1. بعضی از شارحان صحیحین به مرسله بودن حدیث اشاره کردهاند؛ زیرا سلسله راویان در تمام نقلهای حدیث به عایشه منتهی میشود در حالی که عایشه در زمان آغاز وحی، هنوز به دنیا نیامده بود و جریان را از پیامبر9 و یا احتمالاً از فردی از صحابه که نامی هم نمیبرد شنیده است.[34] البته شارحان با بیان احتمالات گوناگون به تصحیح سند حدیث پرداختهاند، و در نتیجه آن را در حکم حدیث متصل مسند میدانند.
2. مضمون این حدیث با سندهای متفاوت در صحیحین آمده؛ ابتدا سند روایتی که ذکر متن کامل آن گذشت را میآوریم:
حَدَّثَنَا یحْیى بْنُ بُکَیرٍ قَالَ حَدَّثَنَا اللَّیثُ عَنْ عُقَیلٍ عَنْ ابنشِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَیرِ عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِینَ؛[35]
برای ما نقل کرد یحیی بن بکیر و گفت برای من لیث از عقیل از ابن شهاب از عروة بن زبیر از عایشه أم المؤمنین.
در نقد این سند به تضعیف نقل شده دربارۀ دو تن از راویان آن به ترتیب سلسلۀ سند اکتفا میکنیم:
1- یحیی بن بکیر[36]: در چندین نقل روایت، یحیی بن بکیر به عنوان شیخ بخاری قرار دارد. هرچند او مورد اعتماد برخی از علمای اهل سنت مانند خود بخاری است، اما بزرگان علم رجال از علمای متقدم اهل سنت مانند: نسائی[37] (متوفی 303هـ ق) و أبوحاتم[38] (متوفی 327هـ ق) با عباراتی مانند: ضعیف، لیس بثقة و یکتب حدیثه و لا یحتج به کان یفهم هذا الشأن، او را تضعیف نمودهاند و دیگران مانند: ابنجوزی[39] و ذهبی[40] هم تبعیت کردهاند. ابنحجر چنین مینویسد:
ضعَُّفه النسائی مطلقا؛[41]
نسایی او را بدون هیچ قید و شرطی تضعیف نموده.
2- عروة بن الزبیر: این فرد در تمام نقلهای این حدیث در صحیحین وجود دارد و روایت را از عایشه نقل میکند؛ او بنا به گفته ابن عمر منافق است، او در روایتی نقل میکند که:
أتیت عبد الله بن عمر بن الخطاب رضی الله عنه فقلت له یا أبا عبد الرحمن انا نجلس إلى أئمتنا هؤلاء فیتکلمون بالکلام نحن نعلم أن الحق غیره فنصدقهم ویقضون بالجور فنقویهم ونحسنه لهم فکیف ترى فی ذلک فقال یا بن اخى کنا مع رسول الله صلى الله علیه وسلم نعد هذا النفاق فلا أدرى کیف هو عندکم؛ [42]
نزد عبدالله فرزند عمر بن خطاب خدا از او راضی باشد رفتم و گفتم: ای ابا عبدالرحمن ما زمانی که نزد رهبران و امیرانمان هستیم سخنانی میگویند که میدانیم خلاف حق است اما آنان را تصدیق میکنیم، همینطور حکم به جور و ظلم میکنند و ما تقویتشان میکنیم، و آن را برایشان نیکو جلوه میدهیم، نظر تو در اینباره چیست؟ گفت: ای فرزند برادرم ما در زمان پیامبر چنین چیزی را نفاق میدانستیم اما نمیدانم این را چه میدانید.
جالب توجه است که بخاری با ذکر این حدیث در کتاب تاریخ خود نام عروة را حذف نموده و حدیث را چنین میآورد:
الاسود بن سعید الهمدانی عن ابن عمر قال له رجل انا إذا دخلنا على الامراء ...؛[43]
اسود بن سعید الهمدانی از ابن عمر نقل میکند که فردی به ابن عمر گفت: ما زمانی که بر امیران داخل میشویم ... .
[1]. محمد پیامبر و سیاستمدار، ص26؛ وات، ویلیام مونتگمری، محمد فی المکة، ترجمه به عربی شعبان برکات، انتشارات المکتبة العصریة بیروت،]بی تا[، ص90.
[2]. صحیح بخاری، کتاب بدء الوحی، باب 3، ح3؛ همان، کتاب التفسیر، سوره 96 (علق)، باب4، ح4957 و باب 1، ح953؛ همان، کتاب الأنبیاء، باب 21، ح3392؛ فراز داخل کروشه در یکی از نقل دیگری از روایت آمده: همان، کتاب التعبیر، باب 1، ح6982؛ صحیح مسلم، کتاب الایمان، باب 73، ح252و254 (160).
[3]. حیدرنژاد (آخوند)، قربانقلی، توفیق الباری (شرح فارسی بر صحیح بخاری)، چاپ اول، انتشارات مؤسسه فرهنگی مختومقلی فراغی، گرگان، 1384ش، ج1، ص40.
[4]. معجم مقاییس اللغه، ج2، ص491؛ اساس البلاغه، ج1، ص340؛ اقرب الموارد، ج2، ص356.
[5]. عمدة القاری، ج1، ص54؛ فتح الباری، ج1، ص33 و 12، ص449؛ ارشاد الساری، ج1، ص90؛ المنهاج (شرح النووی علی صحیح مسلم)، ص197؛ التوشیح، ج1، ص139.
[6]. معجم مقاییس اللغه، ج1، ص208؛ اساس البلاغه، ج1، ص50.
[7]. ارشاد الساری، ج14، ص413؛ همچنین رجوع شود به: المنهاج (شرح النووی علی صحیح مسلم)، ص195؛ فتح الباری، ج8، ص919؛ عمدة القاری، ج24، ص129.
[8]. ابندرید، ابیبکر محمد بن الحسن، جمهرة اللغه، ج2، ص97، چاپ اول، انتشارات دارالکتب العلمیة، بیروت 1426قمری؛ معجم مقاییس اللغه، ج2، ص459.
[9]. عمدة القاری، ج1، ص60.
[10]. همان، ص57؛ الکرمانی، صحیح البخاری بشرح الکرمانی، ج1، ص35، چاپ دوم، انتشارات دار إحیاء التراث العربی، بیروت 1401قمری.
[11] . القاری، علی، مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، تحقیق محمد جمیل العطار انتشارات دارالفکر، بیروت، 1414، ج10، ص107.
[12] . مجمع الزوائد، ج8، ص255؛ طبقات الکبری، ج1، ص195؛ الطبرانی، ابی القاسم سلیمان، المعجم الکبیر، چاپ دوم، تحقیق حمدی عبدالمجید السلفی، انتشارات داراحیاء التراث العربی، بیجا، بیتا، ج11، ص144؛ إمتاع الأسماع، ج11، ص197؛ الشفا بتعریف حقوق المصطفی، ص614؛ عمدة القاری، ج1، ص60؛صحیح البخاری بشرح الکرمانی، ج1، ص36؛ الحلبی، علی بن برهان الدین، السیرة الحلبیة، انتشارات دار المعرفه، بیروت، 1400، ج1، ص380.
[13] . فتح الباری، ج1، ص33.
[14]. الکاندهلوی، محمد ادریس، التعلیق الصبیح علی مشکاة المصابیح، چاپ اول، انتشارات دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1425، ج7، ص100.
[15] . بهجة النفوس، ج1، ص18. ابن حجر عسقلانی ظاهرا به اشتباه نظریه بیماری را به ابن ابی جمره نسبت میدهد، فتح الباری، همان.
[16] . الدیباج علی صحیح مسلم بن الحجاج، ج1، ص85.
[17]. صحیح البخاری بشرح الکرمانی، ج1، ص35؛ المنهاج (شرح النووی علی صحیح مسلم)، ص39 و 195؛ عمدة القاری، ج24، ص129و24، ص95؛ اکمال المعلم، ج1، ص484؛ ارشاد الساری، ج14، ص413 و ج1، ص90.
[18]. عمدة القاری، ج1، ص62.
[19]. صحیح بخاری، کتاب التفسیر، سوره 74، باب5، ح4926.
[20]. صحیح بخاری، کتاب بدء الوحی، باب 3، ح4؛ همان، کتاب بدء الخلق، باب 7، ح3238؛ همان، کتاب التفسیر، سوره 74، باب 1، ح4922 و باب 2، ح4923 و باب 3، ح4924 و باب 4، ح4925 و باب 5، ح4926، و سوره 96، باب 1، ح4954؛ همان، کتاب الأدب، باب 118، ح6214؛ صحیح مسلم، کتاب الایمان، باب 73، ح255-258 (161).
[21]. جئثت به معنای فزع و بیتابی است. معجم مقاییس اللغة، ج1، ص500؛ المنهاج (شرح النووی علی صحیح مسلم)، ص198؛ اکمال المعلم، ج1، ص490.
[22]. حتی بعضی از شارحین توجیه کردهاند که ترسیدن هر فردی از کشته شدن طبیعی است.
[23]. البته بعضی هم چنین تفسیر کردهاند که پیامبر از کشته شدن توسط کفار ترسیدند. فتح الباری، ج1، ص33؛ عمدة القاری، ج1ص61؛ این توجیه هم مستلزم همان تناقض اول است.
[24]. فتح الباری، ج1، ص33.
[25]. المنهاج (شرح النووی علی صحیح مسلم)، ص39 و نیز همان، ذیل حدیث کتاب الإیمان، باب 73، ح252.
[26]. فتح الباری، ج12، ص451.
[27]. توفیق الباری (شرح فارسی بر صحیح بخاری)، ص42.
[28]. چنانکه خود حدیث اشاره دارد. نووی میگوید: "و الصواب الذی علیه الجماهیر من السلف و الخلف ان اول ما نزل إقرأ باسم ربک الذی خلق." نظر حقی که مورد قبول جمهور عالمان متقدم و متأخر اهل سنت میباشد، این است که اولین آیهای که بر پیامبر نازل شده آیه: بخوان به نام پروردگارت که (جهان را) آفرید. المنهاج (شرح النووی علی صحیح مسلم)، ص45.
[29]. یک نمونه از این روایات در نقد پاسخ اول ذکر شد.
[30]. صحیح البخاری بشرح الکرمانی، ج1، ص31؛ المنهاج (شرح النووی علی صحیح مسلم)، ص194؛ فتح الباری 12، ص451.
[31] . عینی از شارحان صحیح بخاری در جواب از این سؤال مینویسد: این فشارهای سهگانه به این جهت بوده است، که پیامبر درک کنند باید در امور استقامت داشته باشند و تلاش نمایند. عمدة القاری، ج1، ص61. اما او دیگر اشارهای نمیکند که آیا حضرت جبرئیل نمیتوانستند مقصود خود را در غالب الفاظ بیان کنند، یا حضرت جبرئیل گمان میکردهاند که پیامبر بدون این رفتار متوجه نمیشوند، اگر هم میخواستهاند بهطور عملی آموزش دهند، باید آنقدر افراط کنند که پیامبر به جای دریافت مقصود حضرت جبرئیل مرگ را پیش چشمان خود ببینند و چنین مواجهه تلخی را تجربه کنند.
[32] . ابن حجر جوابی را نقل میکند و مینویسد: مرتبه اول که پیامبر فرمودند: "ما أنا بقارئ" مقصودشان امتناع از خواندن بوده، و مرتبه دوم مقصودشان آگاه کردن حضرت جبرئیل از ناتوانی در خواندن بوده، و مرتبه سوم سؤال از این نکته بوده که چه بخوانند؟ فتح الباری، ج1، ص32. ابن حجر برای چنین برداشتی دلیلی ارائه نمیدهد، با توجه به این که بنابر ظاهر روایت حضرت جبرئیل کتابی به پیامبر نداده بودهاند که پیامبر از خواندن آن امتناع کنند.
[33] . عجیب است که ابن حجر در اینجا جواز تکلیف به ما لایطاق را احتمال میدهد، او در تفسیر إقرأ مینویسد: "یحتمل أن یکون علی بابه من الطلب فیستدل به علی تکلیف ما لایطاق فی الحال و إن قدر علیه بعد ذلک" احتمال دارد معنای "إقرأ" طبق قواعد ادبی، همان طلب و درخواست خواندن باشد که در این صورت میتوان آن را مجوز تکلیف به آنچه درزمان حال از توان انسان خارج است، دانست، هرچند بعد از آن قدرت پیدا کند. فتح الباری، ج8، 917 ؛ عمدة القاری،ج 19، ص305.
[34]. عمدة القاری، ج1، ص47؛ ارشاد الساری، ج1، ص86.
[35] . صحیح بخاری، کتاب بدء الوحی، باب 3، ح3
[36]. یحیی بن عبداللّه بن بکیر القرشی المخزومی أبوزکریا المصری مولی بنی مخزوم.
[37]. الذهبی، شمسالدین، دیوان الضعفاء و المتروکین، تحقیق خلیل المیس، چاپ اول، انتشارات دار القلم، بیروت، 1408هـ ق، ص248، ش655.
[38]. الرازی، محمد عبدالرحمن (م327هـ.ق)، الجرح و التعدیل، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، چاپ اول، انتشارات دارالکتب العلمیة، بیروت، 1422هت ق، ج9، ص202، ش16337.
[39]. النسائی، أحمد (م303هـ.ق)، الضعفاء و المتروکین، تحقیق بوران الضناوی، کمال یوسف الحوت، چاپ دوم، انتشارات مؤسسة المکتب الثقافیة، بیروت،1407، ج3، ص198، ش3734.
[40]. همان، ج2، ص450، ش4656؛ الذهبی، شمسالدین محمد بن احمد، المغنی فی الضعفاءتحقیق أبیالزهرا حازم القاضی، چاپ اول، انتشارات دارالکتب العلمیة،بیروت،1418هـ ق، ج2، ص522، ش7006.
[41]. هدی الساری، ص636؛ ناصرالدین الألبانی با پذیرفتن اصل تضعیف، آن را توجیه میکند.
[42]. بیهقی، ابیبکر أحمد، السنن الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، کتاب قتال أهل البغی، باب ما علی الرجل من حفظ اللسان عند السلطان و غیره، ج8،ص286، ح 16670؛ المعجم الکبیر، ج12، ص255؛ کنز العمال، ج5، ص797، ش14414؛ التاریخ الکبیر، ج1، ص446؛ الفسوی، أبو یوسف یعقوب (متوفى 347هـ.ق)، المعرفة و التاریخ، تحقیق خلیل المنصور، [بی چا]، دار الکتب العلمیة، بیروت، [بی تا]، ج1، ص186.
[43] . التاریخ الکبیر، ج1، ص446.