شبهه چهارم: آیات شیطانی یا اسطوره غرانیق و پاسخ از شبهه
عناوین مورد بحث در این مطلب:
شبهه چهارم: آیات شیطانی یا اسطوره غرانیق
مستند شبهه در صحیحین
پاسخ شارحان صحیحین به شبهه
نقد پاسخها
به ادامه مطلب بروید
فهرست مطالب پایاننامه (کلیک کنید)
شبهه چهارم: آیات شیطانی یا اسطورۀ غرانیق[1]
یکی از مستشرقانی که به این داستان پرداخته است مونتگمری وات است، او مینویسد:
شیطان بیآنکه محمد متوجه شود در آیات نخستین فرو لغزیده بود. این داستان بسیار عجیب و شگفتانگیز است، پیامبری که بزرگترین دین یکتاپرستی را تبلیغ میکند خود به شرک اختیار میدهد. در حقیقت این واقعه به اندازهای عجیب است که نشان میدهد اساس آن صحیح بوده است و تصور نمیرود کسی آن را اختراع کرده و قبول آن را از مسلمانان خواسته باشد.[2]
کارل بروکلمان[3] نیز داستان را کاملا صحیح میانگارد و مینویسد:
اعترف (النبی) فی السنوات الأولی من البعثة بآلهة الکعبة الثلاث ... و لقد أشار إلیهنّ فی إحدی الآیات الموحاة إلیه بقوله تلک الغرانیق العلی و إن شفاعتهنّ ترتضی[4]
(پیامبر) درسالهای اول بعثت به (حقانیت) خدایان سه گانه کعبه اعتراف نموده ... و در یکی از آیاتی که به او وحی شده، به آنها اشاره کرده، با این تعبیر که آنها پرندههای سفید (لکلکهای) برترند و شفاعتشان امید میرود.
مستند شبهه در صحیحین
این داستان در بعضی از منابع دست اول اهلسنت اعم از تفسیر، تاریخ و حتی حدیث وجود دارد و مستشرقان نیز از غفلت این دسته از علما سوء استفاده کرده و یکی پس از دیگری آنها را برای مخدوش نمودن چهره اسلام و شخصیت پیامبر9 تکرار نمودهاند، لذا این داستان را با محوریت صحیحین مورد برسی قرار میدهیم.
در صحیحین روایات متعدد با مضمونی واحد وجود دارد[5] که ارتباط آنها با این داستان باید مورد بررسی قرار گیرد، نمونهای از آن روایات:
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ - رضى اللّه عنه - قَالَ قَرَأَ النَّبِىُّ - صلى اللّه علیه وسلم - النَّجْمَ بِمَکَّةَ فَسَجَدَ فِیهَا، وَسَجَدَ مَنْ مَعَهُ،[6] غَیرَ شَیخٍ أَخَذَ کَفًّا مِنْ حَصًى أَوْ تُرَابٍ فَرَفَعَهُ إِلَى جَبْهَتِهِ وَقَالَ یکْفِینِى هَذَا. فَرَأَیتُهُ بَعْدَ ذَلِکَ قُتِلَ کَافِرًا.[7]
عبدالله (که خدا از او راضی باشد) گفت که پیامبر ( درود و سلام خدا بر او باد) سورۀ نجم را در مکه قرائت فرمودند و در هنگام قرائت، ایشان و اطرافیانشان به سجده افتادند، غیر از پیرمردی که کفی از سنگریزه یا خاک را به طرف پیشانیاش بلند کرد و گفت: همین مقدار مرا کفایت میکند؛ و بعد از آن جریان، همین شخص را دیدم که در حال کفر کشته شد.
قبل از بررسی روایات مناسب است به روایتی که داستان را با تفصیل بیشتری حکایت میکند توجه نمود. ابنحجر به نقل چند تن از علمای اهل سنت داستان را اینگونه بیان میکند:
پیامبر در مکه (مسجد الحرام) مشغول خواندن سوره نجم بودند آنگاه که به آیات شریفه )أَفَرَأَیتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّی * وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَی([8] رسیدند، شیطان بر زبان حضرت جاری کرد "تلک الغرانیق العلی و إن شفاعتهن لترتجی"[9]، مشرکان گفتند تاکنون از خدایان ما به نیکی یاد نکرده بود، پس پیامبر سجده نمودند آنها هم سجده کردند.[10]
نکته مهمی که باید به آن توجه شود این است که هیچیک از علمای اهل سنت به خصوص شارحان صحیح بخاری، کوچکترین اشارهای نکردهاند به اینکه غیر از قضیه غرانیق حادثه دیگری هم اتفاق افتاده باشد که مسلمانان و مشرکان با هم به سجده افتاده باشند. حتی قاضی عیاض و ابنحجر که وجوه مختلفی برای جواب از شبهات پیرامون این داستان مطرح میکنند اشارهای به وجود حادثه مشابه نکردهاند.
حال سؤال این است که آیا روایات صحیحین همان اسطوره غرانیق را حکایت میکنند؟
اهل سنت پاسخهای متفاوتی ارائه دادهاند، که از جهتی میتوان آنان را به دو گروه تقسیم نمود:
- بسیاری از علما با اشاره به ضعف سند این داستان خواستهاند به نحوی صورت مسأله را پاک کنند. قاضی عیاض که بسیاری از بزرگان اهل سنت جملات او را تکرار کردهاند،[11] چنین مینوسید:
فیکفیک أن هذا حدیث لم یخرجه أحد من أهل الصحة ولا رواه ثقة بسند سلیم متصل وإنما أولع به وبمثله المفسرون والمؤرخون المولعون بکل غریب المتلقفون من الصحف کل صحیح وسقیم؛[12]
(همین مقدار) کافی است که این حدیث را هیچ یک از نقل کنندگان روایات صحیح نقل ننمودهاند، و راویان آن نیز ثقة نیستند و سند آن صحیح و متصل نیست، و همانا امثال مفسران و مورخانی که به هر مطلب عجیب و غریبی تمسک میکنند و مطالب درست و باطل را در میآمیزند، به آن دامن میزنند.
ادعای این گروه از عالمان اهل سنت این است که اصل قضیه سجده درست بوده چنانکه در صحیحین آمده، اما هیچ کلامی غیر از آیات قرآن بر زبان پیامبر9 جاری نشده بوده و آیات غرانیق وجود نداشته است[13] چنانکه در صحیحین نیز آیات غرانیق نیامده. ابنکثیر در دو کتاب خود بعد از نفی إلقاء شیطان مینویسد:
إلا أن اصل القصة فی الصحیح؛[14]
الا اینکه اصل داستان در صحیح بخاری آمده است.
این افراد با یک مشکل اساسی مواجهاند و آن این است که سجده مشرکان همراه با مسلمانان چه علتی داشته است؟
در پاسخ به این مشکل، جوابهای متعددی مطرح شده:
جواب اول: پاسخی که قاضی عیاض برای حل این مشکل از ابنمسعود نقل کرده و کرمانی[15] هم آن جملات را تکرار نموده این است که مینویسد:
چون این سوره، اولین سوره سجدهدار بوده لذا مشرکان برای مقابله با مسلمانان به سجده افتادهاند.[16]
او معتقد است که مشرکان با سجده کردن خود به نوعی دنبال به رخ کشیدن خدایان خود بودهاند، و برای اثبات اینکه خدایانی دارند همراه مسلمانان به سجده افتادهاند.
نقد:
این جواب چنانکه بعضی مانند ابنحجر[17] معتقدند، صحیح نیست. زیرا آنگونه که روایات صحیحین حکایت میکنند ابتدا پیامبر9 سجده نمودهاند و به تبع ایشان، مسلمانان، مشرکان، جن و إنس همراه با هم به سجده افتادند. پس همراه بودن مسلمانان و مشرکان در سجده نمیتواند برای مقابله باشد.
جواب دوم: کرمانی در شرح خود بر صحیح بخاری به چند جواب اشاره کرده، او به عنوان یکی از پاسخهایی که علت سجده مشرکان همراه مسلمانان را بیان میکند، چنین ادعا نموده که:
سجده مشرکان بدون قصد و اراده بوده.[18]
یعنی بدون اینکه اتفاقی بیافتد و پیامبر9 از بتهای آنان تمجید نمایند، مشرکان بدون قصد و اختیار به سجده افتادهاند و گویا عمل لغو و بیهودهای از آنان سر زده است.
نقد:
ابن حجر این جواب را هم صحیح نمیداند و آن را در تناقض با متن روایت میداند زیرا چنانکه ظاهر روایات حکایت میکنند یکی از مشرکان مشتی از خاک را بر پیشانی خود گذاشته و این کار نمیتواند بدون قصد باشد.[19]
جواب سوم: سومین جوابی که کرمانی هم آورده است این است که ترس از مخالفت مسلمانان باعث سجده مشرکان شد.[20]
نقد:
به تعبیر ابن حجر این بعیدترین جواب است زیرا در آن روز این مسلمانان بودند که از مشرکان ترس داشتند.[21]
جواب چهارم: ابوشهبه جوابی را مطرح کرده که میتوان آن را بیان دیگری از جواب دوم دانست او معتقد است:
انسان زمانی که در میان جمعی باشد و آن جمع رفتاری انجام دهند، ناخودآگاه و بدون توجه با آنان همراه میشود هرچند خلاف خواستهاش باشد، چنانکه در روانشناسی هم ثابت شده است.[22]
نقد:
اگر هم اصل چنین ادعایی صحیح باشد، از آنجا که این جریان (سجده) در رمضان سال پنجم بعثت[23] اتفاق افتاده چگونه ممکن است جمعیت بسیار کم مسلمانان، تأثیری بر مشرکان لجوج عنود بگذارند که آنها خلاف رغبتشان ناخودآگاه به سجده بیفتند. چنانکه طبق تصریح بخاری یکی از مشرکان (که بر زمین خم نشد بلکه خاک را با دست بالا آورد) امیة بن خلف بود.[24] اوکسی است که بلال را زیر شکنجههای سخت و طاقتفرسا وادار به رها کردن پیامبر9 میکرد[25] و در جنگ بدر توسط بلال کشته شد.
جواب پنجم: آخرین پاسخ را آلوسی چنین تبیین نموده که:
کسی حق ندارد بگوید سجده مشرکان به خاطر مدح خدایانشان بوده بلکه ممکن است به خاطر وحشتی باشد که از شنیدن آیات سوره نجم )وَأَنَّهُ أَهْلَکَ عَاداً الاولى * وَثَمُودَ فَمَا أبقى * وَقَوْمَ نُوحٍ مّن قَبْلُ إِنَّهُمْ کَانُواْ هُمْ أَظْلَمَ وأطغى([26] بر آنان چیره شده بود.[27]
نقد:
1- اگر شنیدن این آیات این مقدار در دل مشرکان تأثیر داشته که برخلاف بنیانهای اعتقادیشان در برابر خداوند به سجده بیافتند، چرا قبل از این جریان و در پنج سال گذشته بعثت، حتی از روزهای آغاز رسالت آنهمه آیات تکان دهنده عذاب[28] و وعید آتش جهنم و هلاکت ابدی برای کفار تأثیری بر قلب و جان و عقل آنها نداشت و حتی این عداوت را تا ده سال بعد با سرسختی ادامه دادند و در جنگ بدر به هلاکت رسیدند؟
2- سورهای که از ابتدا تا انتها مذمت مشرکان و خدایان آنهاست و کینه پیامبر9 و اسلام را در دل آنان سرشار میکند، آیا حس انتقامجویی را در دل مشرکان تقویت میکند یا وحشت و ترس را؟
ألبانی در آخرین سطر از کتابش در رد اسطوره غرانیق بعد از بررسی مسائل پیرامون داستان غرانیق، با این گمان که بطلان داستان را اثبات و صحیحین را مبری از آن نموده است، با تکرار عبارتی از آلوسی، ناخواسته مخاطب را در تحیر و سرگردانی از علت سجده مشرکان، رها میکند و مینوسید:
چگونه ممکن است مشرکان دو آیۀ "تلک الغرانیق العلی و إن شفاعتهن لترتجی"، که در قبل و بعدش با مذمت خودشان و خدایانشان احاطه شده را حمل بر مدح کرده و سجده کنند آن هم در آخر سوره![29]
2. این افراد نه تنها حکایت روایات صحیحین از داستان غرانیق را انکار نمیکنند، بلکه اصل داستان را در غیر صحیحین نیز صحیح میدانند.
ابنحجر از بزرگترین شارحان صحیح بخاری به صحت داستان غرانیق و به تبع آن وجود در صحیحین تصریح میکند. او در این رابطه دو ادعا دارد:
الف: با تخطئه و طعنه به ابوبکر ابنعربی و مردود دانستن نظر قاضی عیاض مبنی بر عدم صحت احادیث غرانیق میگوید:
لکن کثرة الطرق تدل علی أن للقصة اصلا.[30]
طریق و نقلهای بسیار و متعدد دلالت میکند بر اینکه اصل قضیه ثابت و صحیح است.
او کلام قاضی عیاض را که گفته هیچیک از صاحبان صحاح این احادیث را نقل نکردهاند مردود میداند.[31]
ب: در میان نقلهای متعدد، سه روایت وجود دارد که واجد شرط بخاری در تصحیح روایات
است که دو روایت از آنها شرط مسلم و بخاری را در تصحیح روایات دارا است.[32]
ابنتیمیه نیز جریان غرانیق و حتی إلقاء شیطان را میپذیرد.[33]
قسطلانی[34] و شارح کتاب او زرقانی[35]، هم با بیان عباراتی مانند ابن حجر و تبیین هر دو مدعایش از طرفداران صحت و ثبوت این داستان است. سیوطی در تفسیرش سند داستان را مانند ابنحجر صحیح میداند و قول به صحت را به ابنجریر، ابن أبیحاتم، ابنمنذر و ابنمردویه نسبت میدهد.[36]
البته نکته مهمی در اینجا مطرح است که سیوطی بعد از ذکر یکی از نقلهای صریح و کامل در روایات غرانیق، که آیات غرانیق را نیز متذکر میشود، مینوسید:
أخرجه البخاری عن ابن عباس بسند فیه الواقدی؛[37]
نقل کرده است آن (روایت) را بخاری از ابن عباس که در سلسلۀ سند آن واقدی است.
بنده با جستجو در کتب مختلف بخاری حدیث و سند مورد نظر سیوطی را پیدا نکردم، اما در مورد اینکه اشتباه از کاتب بوده یا سیوطی در نظر خود خطا کرده و یا اینکه در نسخه صحیح بخاری موجود نزد سیوطی چنین چیزی بوده و در نسخ فعلی حذف شده است، نیاز به تحقیق بیشتری دارد.
قبل از نتیجه گرفتن از مطالب باید به یک نکته اشاره نمود:
بررسی توجیه إلقاء شیطان
هر دو گروه برای فرار از شبهات، إلقاء آیات غرانیق بر زبان پیامبر9 را توسط شیطان، توجیه میکنند،[38] با این تفاوت که گروه اول از آن جهت که صحت روایات غرانیق را قبول ندارند، فقط با فرض گرفتن صحت آیات غرانیق، به توجیه آن پرداختهاند،[39] که به آنها اشاره میکنیم:
1. قتاده روایت نموده که: شیطان زمانی این جملات را بر زبان حضرت جاری ساخت که حضرت در خواب سبکی فرورفته بودند و متوجه إلقاء شیطان نشدند.[40]
نقد:
قاضی عیاض این توجیه را مردود میداند و مینویسد:
تسلط شیطان بر پیامبر9 حتی در حالت خواب هم با عصمت ایشان سازگار نیست.[41]
2. یکی از توجیهاتی که ابن حجر آن را نقل میکند این است که:
شیطان آن قدر حضرت را در تنگنا قرار داد که حضرت مجبور شدند بدون اختیار آن جملات را بر
زبان جاری سازند.[42]
نقد:
این توجیه هم توسط ابن عربی چنین رد شده است که:
اگر اینگونه باشد هیچکس توان عبادت نمودن را نخواهد داشت.[43]
3. توجیه دیگری که ابن حجر ذکر کرده این است که:
از آنجا که کفار خدایان خود را با آن اوصاف مدح میکردند، و پیامبر هم آن اوصاف در حافظه مبارکشان بوده است، لذا آن جملات به صورت غیر عمدی (سهوی) بر زبانشان جاری شده.[44]
نقد:
این توجیه با عصمت پیامبر9 سازگار نیست، زیرا اگر هم ارتکاب سهو حتی بعد از بعثت پیامبر9 جایز باشد، در این مسأله چون مربوط به اصول دین و شریعت است چنین سهوی جایز نیست.
فخر رازی در این باره مینویسد:
ما یتعلق بجمیع الشرائع والأحکام من الله تعالى، وأجمعوا على أنه لا یجوز علیهم التحریف والخیانة فی هذا الباب لا بالعمد ولا بالسهو، وإلا لم یبق الاعتماد على شئ من الشرائع؛[45]
مسلمانان اجماع دارند که بر انبیاء جایز نیست تحریف و خیانت در آنچه مربوط به شریعت، احکام و دستورات خداست، نه عمدی و نه سهوی آن، و الا دیگر به هیچ یک از احکام و دستورات شریعتها نمیتوان اعتماد نمود.
4. چهارمین توجیه، مطلبی است که قاضی عیاض و به تبع او ابن حجر اشاره کردهاند این است که:
پیامبر این دو جمله را به جهت توبیخ کفار فرمودهاند و حتی اگر در حال نماز هم بودهاند، در آن زمان هنوز سخن گفتن در نماز ممنوع نبوده است.[46]
نقد:
خود قاضی عیاض و ابن حجر در نقد این دلیل معتقدند که: هیچ دلیل یا قرینهای برای این
توجیه ارائه نشده است.[47]
5. توجیه پنجم این است که: یکی از مشرکان در میان تلاوت پیامبر9 آیات غرانیق را خوانده است و این کار به شیطان نسبت داده شده چون او آموزش داده، یا اینکه مقصود شیطان إنس است.[48]
6. توجیهی است که ایده آن را سلیمان بن حرب درگذشته به سال 224[49] مطرح نموده[50] و بعد از او ابنعطیه به نقل از پدرش به علمای مشرق نسبت میدهد،[51] و بهترین وجه نزد قاضی ابوبکر بن عربی[52] و سایر محققین[53] و همچنین قاضی عیاض[54] ودیگران مانند عضد الدین ایجی[55]، قاضی جرجانی[56] و ابنحجر[57] است. شیطان از یک توقف کوتاه بین آیات استفاده میکند و با صدا و لحنی مانند پیامبر9 آیات غرانیق را إلقاء کرده و مشرکان آن را از جانب پیامبر9 دانسته و سجده کردهاند.
7. آخرین توجیه، ادعایی است که عضد الدین ایجی در مواقف و شارح آن قاضی جرجانی با استفاده از سخنان قاضی عیاض[58] و دیگران بیان میکنند که:
ربما کان ما ذکر من العبارة قرآنا وتکون الإشارة بتلک الغرانیق إلى الملائکة فنسخ تلاوته للإیهام أی لإیهامه المشرکین أن المراد به آلهتهم؛[59]
دو عبارت ذکر شده (تلک الغرانیق العلی و ان شفاعتهن ترتجی) دو آیه قرآن هستند و مقصود از تلک الغرانیق ملائکهاند، اما تلاوت هر دو آیه نسخ شد تا مشرکان توهم نکنند مقصود از غرانیق خدایان آنها است.
نقد هر سه توجیه:
باید توجه داشت منکرین صحت داستان، که با فرض صحت به توجیه آن پرداختهاند، باید با فرض قبول صحت یکی از روایات حاکی از داستان، آن را توجیه کنند. روایاتی هم که به نظر آنان احتمال دارد صحیح باشند و تعدادی از بزرگان اهل سنت از قبیل ابنحجر و دیگران صحت سند آنها را قطعی میدانند سه روایت است که متن دو روایت از آنها چنین است:
أخرج ابنجریر وابنالمنذر وابن ابیحاتم و ابنمردویه بسند صحیح عن سعید بن جبیر قال قرأ رسول اللّه صلى اللّه علیه وسلم بمکة النجم فلما بلغ هذا الموضع )أفرأیتم اللات والعزى ومنات الثالثة الأخرى( ألقى الشیطان على لسانه تلک الغرانیق العلى وان شفاعتهن لترتجی قالوا ما ذکر آلهتنا بخیر قبل الیوم فسجد وسجدوا ثم جاءه جبریل بعد ذلک قال أعرض على ما جئتک به فلما بلغ تلک الغرانیق العلى وان شفاعتهن لترتجی قال له جبریل لم آتک بهذا هذا من الشیطان فأنزل اللّه) وما أرسلنا من قبلک من رسول ولا نبی (الآیة؛[60]
ابنجریر وابن منذر وابن ابیحاتم و ابنمردویه با اسناد صحیح از سعید بن جبیر نقل کردهاند که هنگامی که پیامبر (که درود و سلام خدا بر او باد) در مکه سوره نجم را قرائت فرمودند و به آیه ) أفرأیتم اللات والعزى ومنات الثالثة الأخرى( رسیدند، شیطان این جملات را بر زبان ایشان راند، که " تلک الغرانیق العلى وان شفاعتهن لترتجی " (مشرکان) گفتند تا امروز از خدایان ما به نیکی یاد نکرده بود، پس (پیامبر) سجده کردند و مشرکان نیز به سجده افتادند، سپس حضرت جبرئیل نزد پیامبر آمد و گفت: برای من بخوان آنچه را که برای توآوردم، (پس پیامبر تکرار فرمودند ) تا رسیدند به " تلک الغرانیق العلى وان شفاعتهن لترتجی " حضرت جبرئیل فرمودند این جملات را من برای تو نیاوردم بلکه اینها از شیطان است، سپس این آیه نازل شد که )وما أرسلنا من قبلک من رسول ولا نبی( تا انتهای آیه.
أخرج عبد بن حمید و ابنجریر من طریق یونس عن ابنشهاب حدثنی ابوبکر بن عبد الرحمن بن الحارث ان رسول اللّه صلى اللّه علیه وسلم وهو بمکة قرأ سورة والنجم فلما بلغ أفرأیتم اللات والعزى ومنات الثالثة الأخرى قال إن شفاعتهن ترتجى وسها رسول اللّه صلى اللّه علیه وسلم ففرح المشرکون بذلک فقال الا انما کان ذلک من الشیطان فأنزل اللّه )وما أرسلنا من قبلک من رسول ولا نبی الا إذا تمنى ألقى الشیطان فی أمنیته( حتى بلغ )عذاب یوم عقیم(؛[61]
عبد بن حمید و ابنجریر از طریق یونس از ابنشهاب نقل کرده که به من خبر داده ابوبکر بن عبد الرحمن بن حارث که زمانی که پیامبر در مکه سوره نجم را قرائت فرمودند و به این آیه رسیدند که " أفرأیتم اللات والعزى ومنات الثالثة الأخرى" دچار سهو شده و گفتند: " إن شفاعتهن ترتجى "، مشرکان از این پیشآمد خوشحال شدند، پیامبر فرمودند آگاه باشید که این جمله از شیطان بود، سپس این آیه نازل شد که " وما أرسلنا من قبلک من رسول ولا نبی الا إذا تمنى ألقى الشیطان فی أمنیته " تا رسیدند به " عذاب یوم عقیم ".
با دقت در فرازهای مختلف این دو روایت باید توجه داشت، مجموعه جملاتی که در هر یک از دو روایت است (مانند سایر روایات)، هر سه توجیه پنج، شش و هفت را رد میکنند.
نقد این سه توجیه چنین است که:
توجیه پنجم و ششم که تلاوت آیات را به یکی از مشرکان یا شیطان انس یا جن نسبت دادهاند با این فرازها در متن دو روایت منافات دارد:
الف: "ألقی الشیطان علی لسانه"، مرجع ضمیر در این جمله پیامبر9 هستند، یعنی شیطان آیات را بر زبان شخص پیامبر9 جاری کرده نه غیر ایشان.
ب: "فلما بلغ"، مرجع ضمیر فاعلی در "بلغ" نیز پیامبر9 هستند که بیان میکند زمانی که پیامبر9 در قرائتشان به جمله " تلک الغرانیق العلی و ان شفاعتهن ترتجی" رسیدند، حضرت جبرئیل فرمودند این جملات را من به شما القاء نکردم.
ج: "سها رسول الله"، در این جمله نیز صریحا سهو و خطای در قرائت آیات را به پیامبر9 نسبت میدهد، در حالی که اگر القاء شیطان میبود، پیامبر9 اصلا آن دو جمله را قرائت نفرموده بودند که سهو باشد یا نباشد.
د: "فقال"، فاعل این فعل هم پیامبر9 هستند.
هـ : "أعرض علیّ ما جئتک به ... قال له جبرئیل لم آتک بهذا"، این فراز از روایت مهمترین قسمتی است که با این دو توجیه سازگار نیست، زیرا حضرت جبرئیل خطاب به پیامبر9 میفرمایند: آنچه را برای تو آوردم بخوان و پیامبر9 آیات را با دو جمله "تلک الغرانیق العلی و ان شفاعتهن تتجی" میخوانند و حضرت جبرئیل میفرمایند: من این دو جمله را برای شما نیاوردم، لذا معنا ندارد قرائت آن دو جمله القاء شیطان باشد، در غیر این صورت معتقدان به این توجیه باید بگویند خود پیامبر9 و حضرت جبرئیل هم متوجه نشدند آن دو جمله القاء شیطان بوده است.
توجیه هفتم هم که به نوعی در صدد است سخن پیامبر9 (تلک الغرانیق...) را صحیح جلوه دهد مردود است زیرا اگر مقصود از غرانیق ملائکه باشند دیگر عبارت "سها رسول الله" بی معنا خواهد بود؛ اما وجود دو کلمه "تلک" در "تلک الغرانیق العلی" و " هنّ" در "ان شفاعتهن" که مرجعشان سه بت لات، عزی و منات هستند، جایی برای مطرح کردن این توجیه باقی نمیگذارند.
البته مهمترین نکته در نقد این توجیه فراز "لم آتک بهذا هذا من الشیطان" است، که حضرت جبرئیل تأکید میکنند این دو جمله آیه قرآن نیست. چگونه در مقابل این صراحت میتوان بدون ارائه دلیل آن دو جمله را آیه قرآن دانست.
در پایان توجه به کلامی از ابنتیمیه درباره نگاه اعتقادی به مسأله برای روشن شدن قسمتی از مبناهایی که منجر به چنین اعتقاداتی میشود مناسب است:
تنازعوا هل یجوز أن یسبق على لسانه ما یستدرکه اللّه تعالى ویبینه له بحیث لا یقره علی الخطأ کما نقل أنه ألقی علی لسانه، صلی اللّه علیه و سلم تلک الغرانیق العلی وإن شفاعتهن لترتجی ثم إن اللّه تعالی نسخ ما ألقاه الشیطان وأحکم آیاته فمنهم من لم یجوز ذلک ومنهم من جوزه إذ لا محذور فیه فإن اللّه تعالی ینسخ ما یلقى الشیطان ویحکم اللّه آیاته واللّه علیم حکیم لیجعل ما یلقى الشیطان فتنة للذین فی قلوبهم مرض والقاسیة قلوبهم وإن الظالمین لفی شقاق بعید؛ [62]
عالمان اختلاف دارند در این مورد که آیا جایز است کلام (خطائی) بر زبان پیامبر جاری شود که خداوند آن را تصحیح فرماید، به صورتی که اقرار به خطای پیامبر نباشد، چنانکه نقل شده بر زبان حضرت که درود و سلام خدا بر او باد، القاء شده "تلک الغرانیق العلی وإن شفاعتهن لترتجی" و سپس خداوند القاء شیطان را نسخ کرد و آیات خود را تحکیم نمود؛ بعضی آن را جایز نمیدانند و عدهای هم آن را جایز شمردهاند زیرا اشکالی ندارد، چرا که خداوند القاء شیطان را از بین میبرد و آیات خود را تحکیم میبخشد و خداوند دانا و حکیم است و القاء شیطان را آزمونی قرار دهد برای کسانی که دلهایشان بیمار است و آنان که سنگدلاند و ظالمان در عداوت شدید دور از حق قار گرفتهاند.
ظاهر عبارت و ذکر استدلال برای جواز القاء شیطان و رد ننمودن اعتقاد به جواز، نشان میدهد که خود او هم از معتقدان به جواز است در حالی که در جای دیگر عبارتی دارد که به هیچ وجه سازگاری با اعتقاد به جواز ندارد، و خط بطلانی است بر صدر تا ذیل اسطوره غرانیق، او مینویسد:
فإنهم متفقون على أن الأنبیاء معصومون فی تبلیغ الرسالة ولا یجوز أن یستقر فی شیء من الشریعة خطأ باتفاق المسلمین وکل ما یبلغونه عن الله عز وجل من الأمر والنهی یجب طاعته فیه باتفاق المسلمین وما أخبروا به وجب تصدیقهم فیه بإجماع المسلمین وما أمروهم به ونهوهم عنه وجبت طاعتهم فیه عند جمیع فرق الأمة؛[63]
مسلمانان اتفاق نظر دارند در این که جمیع انبیاء در تبلیغ رسالتشان معصوماند، و به اجماع مسلمانان، جایز نیست خطایی در شریعت راه یابد، و هر آنچه از جانب خدا بیان میکنند از امر ونهی، واجب است اطاعتشان به اتفاق مسلمانان، و به اجماع مسلمانان واجب است تصدیق تمام خبرهای آنان، و واجب است پیروی از آنچه به آن امر کنند یا نهی کنند نزد تمامی فرقههای اسلامی.
بنابراین چگونه میتوان پذیرفت که پیامبر9 (معاذ الله) در جریان داستان غرانیق، در تبلیغ رسالتشان خطا کرده و دعوت به شرک نموده باشند، و در چنین موردی آیا باز هم پیروی از ایشان واجب است.
با وجود نقلهای متعدد بعضی از علمای متقدم اهل سنت،[64] اسطوره و ساختگی بودن این داستان مسلم است[65]، چراکه تبعات آن با بنیانهای اعتقادی اهل سنت ناسازگار است، تبعاتی از قبیل: تسلط شیطان بر پیامبر9، عدم اعتماد به سایر گفتههای حضرت، کنار گذاشتن موقت توحید برای به دست آوردن قلوب مشرکان، از بین رفتن عصمت در اصول و احکام شریعت.
نتیجه: گروه اول از علمای اهل سنت که منکر صحت داستان و طبیعتاً وجود آن در صحیحین هستند، هیچ دلیل صحیح و قانع کنندهای برای سجده مشرکان ارائه ندادهاند تا بتوانند ارتباط روایات صحیحین را با غرانیق انکار کنند. همچنین توجیه قابل قبولی برای إلقاء شیطان مطرح نکردهاند. بنابراین باید گفت هر دو گروه که با مطرح کردن توجیههای متعدد خواستند از شخصیت پیامبر9 و مقام عصمت ایشان دفاع کنند باید بپذیرند که شیخین در صحیحشان در واقع قسمتی از داستان غرانیق را حکایت میکنند. در حالی که حداقل این دو کتاب باید مبری از چنان روایاتی میبودند، اما شاهد هستیم که تعداد بسیاری از عالمان اهل سنت حتی معاصرین شیخین نیز مرتکب چنین اشتباهی شدهاند.[66] جالب است که ابنعربی در پایان کلامش، به نوعی با تبرئه ناقلین داستان غرانیق تقصیر را بر عهده خدا گذاشته و مینویسد:
و لوشاء ربک لما رواها أحد و لا سطرها لکنه فعال لما یرید؛[67]
اگر خدا میخواست احدی آن روایات را نقل نمینمود و نمینوشت، لکن خدا هر آنچه را اراده کند انجام میدهد.
[1]. جمع غرنوق: "طائر أبیض طویل العنق من طیر الماء" پرندهای سفید با گردن بلند و از پرندگان آبی (مقصود لکلک است). الزمخشری، ابیالقاسم جارالله محمود، الفائق فی غریب الحدیث، چاپ اول، انتشارات دارالکتب العلمیة، بیروت، 1417هـ ق، ج2، ص435؛ الدمیری، محمد، حیاة الحیوان الکبری، تحقیق ابراهیم صالح، چاپ اول، انتشارات دارالبشائر، دمشق، 1426هـ ق، ج3، ص285.
[2]. محمد پیامبر و سیاستمدار، ص77.
[3].carl brockelmann
[4]. بروکلمان، کارل (1868-1956م)، تاریخ الشعوب الإسلامیة، ترجمه نبیه امین فارس و منیر البعلبکی، انتشارات دار العلم للملایین، بیروت،ص34.
[5]. صحیح بخاری، کتاب سجود القرآن، باب 1، ح1067 و باب 4، ح1070 و باب 5، ح1071؛ و کتاب مناقب الأنصار، باب 29، ح3853؛ و کتاب المغازی، باب 8، ح3972؛ و کتاب التفسیر سوره نجم، باب 1 و 2 ح4862 و 4863؛ صحیح مسلم، کتاب المساجد و مواضع الصلاة، باب 20، ح576.
[6]. در روایت دیگر آمده: "و سجد معه المسلمون و المشرکون و الجن و الإنس." با او سجده کردند مسلمانان و مشرکان و جن و انس. صحیح بخاری، کتاب سجود القرآن، باب 5، ح1071.
[7]. صحیح بخاری، کتاب سجود القرآن، باب 1، ح1067.
[8]. سوره نجم، آیات 19 و 20.
[9]. قریش (قبل از اسلام) دور کعبه طواف میکردند و چنین میگفتند: "واللات والعزی ومناة الثالثة الأخری فإنهن الغرانیق العلی وإن شفاعتهن لترتجی" کفار آن سه بت را دختران خدا و شفیع خود میپنداشتند. الکلبی، هشام، الأصنام، تحقیق محمد عبدالقادر احمد و احمد محمد عبید، انتشارات مکتبة النهضة المصریة،]بی جا[،]بی تا[، ص34.
[10]. فتح الباری، ج8، ص558.
[11]. عمدة القاری، ج7، ص101 و ج19، ص66؛ السیرة النبویة فی ضوء القرآن و السنة، ج1، ص366؛ الألبانی، محمد ناصرالدین، نصب المجانیق لنسف قصة الغرانیق،]بی چا[،]بی نا[.]بی جا[،]بی تا[، ص36 و 54؛ نیل الأوطار، ج5، ص327؛ حیاة الحیوان، ج3، ص288.
[12]. الشفا بتعریف حقوق المصطفی، ص 645.
[13]. نیل الأوطار، ج5، ص325-328، ح997 و 998؛ الشفا، ص645؛ السیرة النبویة فی ضوء القرآن و السنة، ج1، ص367.
[14]. البدایة و النهایة، ج3، ص138؛ السیرة النبویة فی ضوء القرآن و السنة، ج2، ص56.
[15] . صحیح البخاری بشرح الکرمانی، ج18،ص 116.
[16]. اکمال المعلم، ج2،ص525، ذیل ح 105 (576).
[17]. فتح الباری، ج8،ص781.
[18]. صحیح البخاری بشرح الکرمانی، ج18،ص116.
[19]. فتح الباری، همان.
[20]. صحیح البخاری بشرح الکرمانی، ج18،ص116
[21]. فتح الباری، همان.
[22]. السیرة النبویة فی ضوء القرآن و السنة، ج1، ص367.
[23]. الطبقات الکبری، ج1، ص206.
[24]. صحیح بخاری، کتاب التفسیر، سوره نجم، باب 2، ح4863.
[25]. الإصابة فی تمییز الصحابة، ج1، ص456.
[26]. سوره مبارکه نجم، آیات 50-52.
[27]. الآلوسی، محمود شهابالدین، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، تحقیق محمد سید و ابراهیم عمران، ج17، ص232، انتشارات دارالحدیث، قاهره 1426هـ ق.
[28]. مانند آیات سوره مبارکه مدثر.
[29]. نصب المجانیق لنسف قصة الغرانیق، ص69.
[30] . فتح الباری، ج8، ص558.
[31] . همان.
[32] . همان.
[33]. ابنتیمیة، احمد الحرانی الدمشقی، منهاج السنة النبویة، تحقیق محمد رشاد سالم، چاپ اول، انتشارات مؤسسه قرطبة، ج1، ص471.
[34] . القسطلانی، احمد بن محمد (متوفی923هـ.ق) المواهب اللدنیة بالمنح المحمدیة، چاپ اول، انتشارات دارالکتب العلمیة، بیروت، 1416هـ.ق، ج1، ص130.
[35] . زرقانی، محمد، شرح العلامة الزرقانی علی المواهب اللدنیة بالمنح المحمدیة، چاپ اول، انتشارات دارالکتب العلمیة، بیروت،1417هـ.ق، ج2، ص24.
[36] . السیوطی، جلالالدین عبدالرحمن، الدر المنثور فی التفسیر المأثور، چاپ اول انتشارات دارالکتب العلمیة، بیروت، 1421هـ ق، ج4، ص661، ذیل آیه 52 سوره حج.
[37] . سیوطی، جلال الدین، لباب النقول فی أسباب النزول، انتشارات دارالکتب العلمیة، بیروت، ص136.
[38]. ابنحجر میگوید: "و إذا تقرر ذلک (صحة السند) تعین تأویل ما وقع فیها مما یستنکر." بعد از پذیرفتن صحت سند باید به توجیه مضمون آن که مورد انکار است پرداخت. فتح الباری، ج8، ص558.
[39]. قاضی عیاض مینویسد: "أما المأخذ الثانی فهو مبنى على تسلیم الحدیث لو صح، وقد أعاذنا اللّه من صحته ولکن على کل حال فقد أجاب عن ذلک أئمة المسلمین بأجوبة." (اما مطلب دوم مبتنی است بر پذیرفتن حدیث اگر صحیح باشد و پناه میبریم به خداوند از صحت آن، اما به هر صورت بزرگان مسلمانان جوابهایی ارائه دادهاند.) الشفا بتعریف حقوق المصطفی، ص649.
[40] . فتح الباری، ج8، ص558؛ الشفا بتعریف حقوق المصطفی، ص650؛ الزیعلی، جمال الدین، تخریج الأحادیث و الآثار الواقعة فی تفسیر الکشاف للزمخشری، تحقیق عبدالله السعد، چاپ اول، انتشارات دار ابن خزیمة، ریاض، 1414، ج2، ص393.
[41] . فتح الباری، ج8، ص559؛الشفا بتعریف حقوق المصطفی، همان.
[42] . فتح البار ی، ج8، ص559.
[43] . همان.
[44] . همان.
[45] . عصمة الأنبیاء، ص39.
[46] . فتح الباری، همان؛ الشفا بتعریف حقوق المصطفی، همان.
[47] . فتح الباری، همان؛ الشفا بتعریف حقوق المصطفی، همان.
[48] . فتح الباری، همان؛ الشفا بتعریف حقوق المصطفی، 652.
[49]. تاریخ بغداد، ج9، ص38؛ تهذیب الکمال، ج11، ص392.
[50]. الجامع لأحکام القرآن، ج14، ص428، ذیل آیه 52 سوره حج. البته قسطلانی معتقد است اولین فردی که آن را مطرح نموده، طبری بوده است.المواهب اللدنیة، ج1، ص132.
[51]. ابنعطیة الأندلسی، ابیمحمد عبدالحق، المحرر الوجیز فی تفسیر کتاب العزیز، تحقیق عبدالسلام عبدالشافی محمد، ج4، ص129، ذیل آیه 52 سوره حج، چاپ اول، انتشارات دارالکتب العلمیة، بیروت 1413قمری.
[52]. أحکام القرآن، ج3، ص307.
[53]. الشفا بتعریف حقوق المصطفی، ص650.
[54] . فتح الباری، ج8، ص559.
[55] . جرجانی، علی، شرح المواقف، چاپ اول، انتشارات دارالسعادة، جوار محافظة مصر،1325هـ.ق، ج8، ص277.
[56] . همان.
[57]. فتح الباری، همان..
[58] . الشفا بتعریف حقوق المصطفی، ص652.
[59] . شرح المواقف، همان.
[60]. الدر المنثور فی التفسیر المأثور، ج4، ص661، ذیل آیه 52 سوره حج.
[61]. همان، ص662؛ فتح الباری، ج8، ص558.
[62]. منهاج السنة النبویة، ج1، ص471.
[63] . همان، ج3، ص372، و نزدیک به آن در: ج1، ص471.
[64]. مورخان، محدثان و مفسران متعدد اهل سنت نقل کردهاند و معمولاً محدثان و مفسران ذیل آیه 52 سوره مباکه حج، یا آیات 19و20 سوره مبارکه نجم به آن پرداختهاند.
[65]. برای اطلاع از ادله بطلان این داستان بنگرید به: معرفت، محمد هادی، التمهید، ص90، چاپ اول، انتشارات مؤسسة النشرالإسلامی، قم 1412هـ ق.
[66]. مانند: أبیداود السجستانی، سلیمان، سنن ابیداود، تحقیق محمد سید، کتاب الصلاة، باب 330، ح1406 و ج2، ص610، انتشارات دارالحدیث، قاهره 1420قمری؛ أحمد بن حنبل، المسند، ج2، ص150، ذیل مسند عبداللّه بن مسعود، ح4235، چاپ دوم، انتشارات دارالفکر، بیروت 1414قمری؛ السنن الکبری، ج2، کتاب الصلاة، باب 419، ص458، ح3766، چاپ اول، انتشارات دارالکتب العلمیة، بیروت 1414قمری؛ الدارمی، ابومحمد عبداللّه، سنن الدارمی، ج2، کتاب الصلاة، باب 160، ص918، ح1506، چاپ اول، انتشارات دارالمغنی الریاض و انتشارات دار ابنحزم بیروت، 1421قمری؛ ابنخُزَیمة السلمی، أبیبکر محمد، صحیح ابنخُزَیمة، ج1، کتاب الصلاة، باب 128، ص278، ح553، تحقیق مصطفی الأعظمی، چاپ دوم، انتشارات المکتب الإسلامی، بیروت 1412قمری.
[67]. أحکام القرآن، ج3، ص307، ذیل آیه 14سوره حج.