المصطفی

السادس: لا فرق ایضا ...، ج2، ص242 [1]

تنبیه ششم: استصحاب شرایع سابقه

ششمین تنبیه از تنبیهات چهارده‌گانه مبحث استصحاب پاسخ به این سؤال است که وقتی شک در بقاء یک حکم از احکام شریعت اسلام پیدا می‌کنیم بدون شک استصحاب جاری است مثل اینکه یقین داریم در عصر حضور رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم جهاد ابتدائی جایز یا نماز جمعه واجب بوده است الآن شک داریم آیا همچنان جهاد ابتدائی جایز است؟ همان حکم را استصحاب می‌کنیم، اما اگر یقین داریم طبق گزارش خداود متعال در قرآن احکام مختلفی در شرایع سابقه وجود داشته که در آیات قرآن منعکس شده است، اگر شک در بقاء آنها داشته باشیم باز هم می‌توانیم استصحاب جاری کنیم؟

مرحوم شیخ انصاری، مرحوم آخوند و جمعی از متأخران  استصحاب شرائع سابقه را عند الشک فی الحکم جاری می‌دانند.

مقصود از شریعت، مجموعه احکام فقهی است که یک پیامبر از جانب خدا برای مردم بیان می‌کند. انبیاء خاصی صاحب شریعت بوده‌اند و بسیار از انبیاء دیگر تابع شریعت موجود در زمان خودشان بوده‌ند.اند.

آیات متعددی در قرآن وجود دارد که از بعض احکام شرایع سابقه پرده‌برداری می‌کند که اینجا مجال توضیح آنها نیست و صرفا به نقل متن آیه اکتفا میکنم هر چند در جلسه بحث، بعض این آیات و احکام مستفاد از آنها و اختلافات فقهی ذیل آنها توضیح داده شد که در صورت تمایل می‌توانید به فایل صوتی بحث مراجعه کنید.

یکم: استصحاب جواز تردید در عقد نکاح، تردید در میزان و مقدار مهریه، تردید در خانمی که عقد نکاح او جاری می‌شود و حتی پرداخت مهریه به پدر همسر در شریعت حضرت یعقوب و حضرت موسی علی نبیّنا و آله و علیهما السلام: أُرِیدُ أَنْ أُنکِحَکَ إِحْدَى ابْنَتَیَّ هَاتَیْنِ عَلَى أَن تَأْجُرَنِی ثَمَانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِندِکَ وَمَا أُرِیدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیْکَ سَتَجِدُنِی إِن شَاء اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِینَ. قَالَ ذَلِکَ بَیْنِی وَبَیْنَکَ أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَلَا عُدْوَانَ عَلَیَّ وَاللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَکِیلٌ.

دوم: استصحاب جواز مجسمه سازی در شریعت حضرت سلیمان (از انبیاء بنی اسرائیل و قوم یهود و از اتباع شریعت حضرت موسی): ... یَعْمَلُونَ لَهُ مَا یَشَاءُ مِن مَّحَارِیبَ وَتَمَاثِیلَ ...

سوم: استصحاب جواز انجام سحر و تصرف در قوه خیال دیگران: ... مَا أُنزِلَ عَلَى الْمَلَکَیْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَمَا یُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى یَقُولاَ إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاَ تَکْفُرْ ...

چهارم: استصحاب تسهیل در اجرای حدّ شلاق و جواز ترکیب صد یا هشتاد تازیانه و زدن یک ضربه به بدن مجرم (و کسی که مثلا حد شرب خمر باید بر او جاری شود) در شریعت حضرت ابراهیم که حضرت ایوب متشرع به آن بودند: ... خُذْ بِیَدِکَ ضِغْثًا فَاضْرِب بِّهِ وَلَا تَحْنَثْ ...

مرحوم شیخ انصاری شش آیه را به عنوان ثمره برای استصحاب شرائع سابقه نقل و نقد کردند از جمله:

پنجم: استفاده اصل تعبدی بودن واجبات شرعی: وَ ما أُمِرُوا إِلاَّ لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصینَ لَهُ الدِّینَ.

ششم: استصحاب جواز جهالت جُعل در جعاله و ضمان ما لم یجب: ... وَ لِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعیرٍ وَ أَنَا بِهِ زَعیمٌ.

هفتم: استصحاب رجحان عدم نکاح در رابطه با حضرت یحیی علی نبینا و آله و علیه السلام: أَنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْیى‏ مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِّنَ اللَّهِ وَ سَیِّداً وَ حَصُوراً وَ نَبِیّاً مِّنَ الْصَّلِحِینَ.

هشتم: در باب قصاص حکمی است که اگر اعضائی از بدن انسان که جفت هستند مانند چشم، هر دو توسط فرد جانی از بین برود دیه کامل بر عهده جانی است، حال اگر فردی فقط یک چشم دارد و جانی همان یک چشم را از بین ببرد، فرد می‌تواند فقط یک چشم جانی را از بین ببرد، اما آیا می‌تواند علاوه بر آن، نصف دیه را هم از جانی مطالبه کند؟ به آیه 45 سوره مائده تمسک شده که خداوند متعال می‌فرماید در تورات نوشتیم: "أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ الْعَیْنَ بِالْعَیْنِ" به این آیه تمسک شده برای اینکه فرد مجنی علیه حق ندارد نصف دیه را مطالبه کند زیرا این آیه می‌فرماید فقط چشم در مقابل چشم است و دیه مطرح نبوده است. همین حکم را استصحاب کنیم.

و موارد دیگری که در قرآن و به تبع آن در مباحث فقهی مطرح است.